Kỳ nam: cái tên đắt nhất của nghề trầm và chỗ nó hay bị dùng sai
Sáu bài trước trong mục này nói chuyện đọc lời rao, đọc mặt cắt, thử mùi ở tiệm và vì sao mỗi nơi phân cấp trầm một kiểu. Có một chữ đứng trên đỉnh mọi bảng phân cấp đó mà chưa bài nào nói riêng: kỳ nam. Đây cũng là chữ bị dùng sai nhiều nhất, vì nó đắt nhất. Gắn được chữ kỳ nam lên một món là giá nhân lên nhiều lần, nên ai cũng muốn gắn.
Bài này không dạy “soi ra kỳ nam”, vì người mua bình thường không làm được, và nói thật là cả người trong nghề cũng hay cãi nhau. Bài này nói kỳ nam khác trầm ở đâu, chỗ nào người ta lợi dụng cái khác đó, và mình nên hỏi gì.
Kỳ nam khác trầm ở tính chất, không ở cái tên
Kỳ nam (người Hoa gọi là kỳ nam hay già nam, người Nhật gọi là kyara) cũng hình thành trong cây dó như trầm thường: cây bị tổn thương, tiết nhựa để tự vá, nhựa ngấm dần vào thớ gỗ. Khác biệt nằm ở bản chất phần nhựa. Trầm thường có nhựa cứng, khô, nằm trong thớ gỗ. Kỳ nam có nhựa mềm hơn, dẻo hơn, và có mùi ngay cả khi chưa đốt.
Vì sao một số cây cho kỳ nam còn đa số thì không, đến nay vẫn chưa có lời giải trọn vẹn. Có giả thuyết về giống cây, về loại tổn thương, về vi sinh vật và về thời gian. Đó là lý do kỳ nam tự nhiên hiếm: không ai chủ động tạo ra nó được một cách chắc chắn.
Bốn dấu hiệu người trong nghề hay dựa vào
Không dấu hiệu nào đứng một mình mà kết luận được. Người có kinh nghiệm nhìn cả bốn cùng lúc, trên một món mà họ được cầm, cạo và ngửi trước mặt:
- Mềm và dẻo. Dùng dao cạo, vụn kỳ nam có xu hướng cuộn lại hoặc dính vào lưỡi dao như sáp, chứ không vỡ vụn khô như trầm cứng. Ấn móng tay mạnh có khi để lại vết lõm.
- Vị tê mát. Cách thử cổ truyền là ngậm một mẩu vụn rất nhỏ: kỳ nam cho cảm giác tê, mát, hơi cay ở đầu lưỡi, có khi lan xuống họng. Trầm thường đa số chỉ đắng.
- Mùi toả khi chưa đốt. Để ở nhiệt độ phòng đã ngửi được rõ, cầm trong tay một lúc thì mùi bám lên tay.
- Mùi đổi nhiều tầng khi xông. Xông nhẹ trên tấm mica hay đế điện, mùi đầu, mùi giữa và mùi cuối khác nhau rõ, kéo dài lâu.
Thị trường còn chia kỳ nam theo màu: bạch kỳ, lục kỳ, hoàng kỳ, tử kỳ, hắc kỳ. Đó là tên gọi thương mại, mỗi nhà buôn hiểu một khác, không có bảng chuẩn chung để đối chiếu.
🔴 Chìm hay nổi không nói lên kỳ nam
Đây là hiểu lầm phổ biến nhất. Trầm “chìm” (thả xuống nước thì chìm) được coi là nhiều nhựa, và nhiều người suy ra kỳ nam phải chìm. Thực tế kỳ nam không nhất thiết chìm, vì nhựa của nó khác về thành phần, và độ chìm còn phụ thuộc thớ gỗ, độ ẩm, hình dạng mẩu. Ngược lại, một khối chìm cũng chưa phải kỳ nam, càng không chắc là hàng không tẩm: hàng tẩm dầu, làm nặng đều có thể chìm. Bài về trầm ghép, ép, nhuộm và làm nặng trong mục Trầm tẩm đã nói chi tiết.
Người bán thả món hàng vào cốc nước cho chìm rồi nói “kỳ nam đây” là đang dùng một phép thử không liên quan đến câu kết luận.
Kỳ nam ghép trồng: cái tên chung cho hai thứ khác hẳn
Những năm gần đây có các giống dó được gọi là “dó kỳ nam”, nhân giống bằng cách ghép, trồng thành vườn ở nhiều nơi trong khu vực. Cây ghép tạo nhựa nhanh hơn, và phần nhựa có một số tính chất gần với kỳ nam: hơi dẻo, có vị tê, mùi ngọt. Hàng này có thật, có người thích, và giá thấp hơn rất nhiều so với kỳ nam tự nhiên.
Vấn đề là trên lời rao, cả hai đều được gọi là “kỳ nam”. Nên câu đầu tiên phải hỏi là:
- Tự nhiên hay ghép trồng? Nếu trồng thì cây mấy năm, tạo nhựa bằng cách nào?
- Món này lấy ra từ đâu trên cây? Người bán có nguồn rõ thì trả lời được, người buôn qua tay nhiều lần thường không.
- Giá đang được tính theo loại nào? Trả giá kỳ nam tự nhiên cho hàng ghép trồng là chỗ thiệt lớn nhất trong cả câu chuyện này.
Kỳ nam ghép trồng không xấu. Chỉ là nó phải được bán dưới đúng tên của nó.
Không có tờ giấy nào chứng nhận chữ “kỳ nam”
Các nhóm nghiên cứu đã phân tích hoá học và thấy kỳ nam giàu một số nhóm hợp chất thơm khác với trầm thường. Đó là kết quả nghiên cứu, không phải một phép thử thương mại được thừa nhận rộng rãi. Hiện chưa có cơ quan nào cấp giấy theo một chuẩn chung để xác nhận “món này là kỳ nam”.
Nên khi thấy một tờ “giấy kiểm định kỳ nam”, hãy đọc kỹ xem tờ giấy đó thực ra xác nhận điều gì. Thường nó chỉ xác nhận là gỗ dó có nhựa, hoặc chỉ là giấy do chính cửa hàng in. Bài “Giấy tờ và lời bảo chứng đi kèm trầm” trong mục này đã nói cách đọc.
Ba câu rao nên làm mình dừng lại
- “Kỳ nam giá mềm vì người nhà đi rừng.” Kỳ nam tự nhiên hiếm đến mức người có nó không cần bán rẻ. Giá thấp bất thường thì hoặc là hàng khác, hoặc là hàng có vấn đề về nguồn.
- “Chỉ còn đúng một khối, chốt trong hôm nay.” Giục quyết nhanh là cách để mình không kịp hỏi những câu ở trên.
- “Ngậm thử đi, tê là kỳ nam.” Vị tê là một dấu hiệu chứ không phải bằng chứng. Hàng tẩm hoá chất cũng có thể gây tê lưỡi. Và nếu không biết món đó từng được ngâm tẩm gì thì đừng ngậm, nhất là với trẻ nhỏ, người đang mang thai hoặc người có bệnh về đường hô hấp.
Mang kỳ nam đi xa và chuyện giấy phép
Các loài cây cho trầm thuộc chi Aquilaria và Gyrinops đều nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES. Nghĩa là xuất khẩu trầm, kể cả kỳ nam, thường cần giấy phép. Mua làm quà mang ra nước ngoài thì hỏi người bán về giấy tờ nguồn gốc, và hỏi quy định của nơi đến trước khi đi. Bài “Mang trầm đi xa” trong mục Bảo quản có phần đóng gói và gửi hàng.
Nếu thật sự muốn mua kỳ nam
- Mua theo đặc tính, không mua theo tên. Yêu cầu được cạo vụn, được ngửi khi chưa đốt và khi xông nhẹ, ngay trước mặt mình.
- Mua lượng nhỏ trước. Một mẩu vài phân để xông thử ở nhà nói nhiều hơn mọi lời giới thiệu.
- Đem so cạnh một món trầm thường cùng cửa hàng, cùng lúc. Khác biệt về độ dẻo và mùi lúc chưa đốt sẽ rõ hơn khi có đối chứng.
- Thoả thuận đường lùi trước khi trả tiền: được đổi, trả trong bao lâu, nếu một người khác xem lại mà kết luận khác thì sao.
Nói gọn lại
Kỳ nam có thật, khác trầm thường ở độ dẻo, vị tê mát và mùi toả ngay cả khi chưa đốt. Nhưng chữ kỳ nam trên lời rao không chứng minh được gì: không có giấy chuẩn chung, chìm nổi không phải tiêu chí, và hàng ghép trồng cũng mang cùng cái tên. Câu cần hỏi là tự nhiên hay ghép trồng, lấy từ đâu, và đang trả giá theo loại nào. Người bán nào khó chịu với ba câu đó là đang trả lời thay mình rồi.