Thử mùi ở tiệm: làm sao cho mũi còn phân biệt được, và mấy chỗ dễ bị dẫn dắt
Vào tiệm trầm, người bán đưa ra mấy mẫu và mời ngửi thử. Mười phút sau, bạn đã ngửi năm sáu mẫu và bắt đầu thấy chúng na ná nhau — hoặc thấy mẫu nào cũng thơm. Tới lúc quyết thì không còn tin vào mũi mình nữa.
Đây không phải do bạn kém nhạy. Mũi có cách hoạt động riêng, và nếu không biết thì buổi thử mùi sẽ cho ra kết quả không dùng được. Bài này nói về cách thử sao cho mũi còn phân biệt được, và mấy chỗ dễ bị dẫn dắt.
Vì sao mũi mất nhạy nhanh tới vậy
Khứu giác thích nghi rất nhanh: ngửi liên tục một mùi thì chỉ sau ít phút bạn gần như không còn nhận ra nó nữa. Đây là lý do người đốt hương không thấy nhà mình có mùi, còn khách vừa bước vào thì thấy rõ.
Với việc thử nhiều mẫu, hiện tượng này gây ra hai vấn đề. Thứ nhất, mẫu thử sau bị chồng lên phần còn sót của mẫu trước. Thứ hai, sau vài mẫu thì độ nhạy giảm chung, nên các khác biệt nhỏ biến mất.
Hệ quả thực tế: mẫu đầu tiên và mẫu cuối cùng không được đánh giá bằng cùng một cái mũi. Và người bán có kinh nghiệm biết điều đó.
Chuẩn bị trước khi vào tiệm
Đừng đi thử mùi ngay sau khi ăn món nặng mùi, sau khi hút thuốc, hoặc khi đang cảm. Khứu giác lúc đó không ở trạng thái dùng được, và bạn sẽ phải quay lại.
Đừng xịt nước hoa và tránh dùng kem dưỡng có mùi ở tay. Tay là chỗ bạn sẽ cầm mẫu, và mùi trên da sẽ trộn vào.
Đi vào lúc tiệm vắng nếu được. Trong tiệm đông, mùi của các mẫu người khác đang thử lơ lửng khắp phòng và làm nền nhiễu.
Và quan trọng: đi khi không vội. Thử mùi tử tế cần có khoảng nghỉ, mà người vội thì sẽ bỏ đúng phần đó.
Cách thử cho ra kết quả dùng được
Thử ít mẫu. Ba tới bốn mẫu một lượt là nhiều rồi. Muốn xem thêm thì nghỉ hẳn, ra ngoài đi vài phút rồi quay lại.
Nghỉ giữa các mẫu. Ngửi một mẫu, đặt xuống, thở bình thường nhìn chỗ khác chừng một phút rồi mới sang mẫu sau. Khoảng nghỉ đó quan trọng hơn bạn nghĩ.
Ngửi ngắn, đừng hít sâu liên tục. Vài hơi ngắn cho biết nhiều hơn một hơi thật sâu, và ít làm mũi mệt hơn.
Thử theo thứ tự từ nhạt tới đậm. Nếu bắt đầu bằng mẫu đậm thì mọi mẫu sau đều bị lép vế.
Ghi ngay, đừng nhớ. Sau mẫu thứ ba thì trí nhớ mùi trộn hết vào nhau. Ghi mấy chữ vào điện thoại: mẫu nào, mô tả bằng từ của chính bạn, thích hay không, giá.
Và nếu có thể, thử cả hai trạng thái: mùi khi để nguội và mùi khi làm nóng. Nhiều loại cho hai ấn tượng khác hẳn nhau, và bạn sẽ dùng nó ở trạng thái nào thì nên thử ở trạng thái đó.
Mấy chỗ dễ bị dẫn dắt
Không phải người bán nào cũng cố ý, nhưng có mấy tình huống làm bạn đánh giá lệch mà không nhận ra.
Được gợi ý trước khi ngửi. Khi nghe "mẫu này ngọt và có hậu" trước khi đưa lên mũi, rất nhiều người sẽ ngửi thấy đúng như vậy. Đây là hiện tượng rất mạnh. Cách tránh: đề nghị được ngửi trước, nghe mô tả sau.
Biết giá trước khi ngửi. Cũng tác động tương tự — mẫu được nói là đắt thường được đánh giá cao hơn. Nếu muốn thử công bằng, xin thử mù: che nhãn, không nói giá, ngửi rồi mới hỏi.
Mẫu thử và hàng bán không cùng một lô. Đây là chỗ nên hỏi thẳng: mẫu em vừa thử có phải chính lô hàng sẽ bán không. Câu hỏi bình thường, và người bán đàng hoàng trả lời rõ.
Phòng thử có mùi nền. Nếu trong tiệm đang đốt sẵn một loại nào đó, mọi mẫu bạn thử đều nằm trên nền mùi ấy. Đề nghị thử ở chỗ thoáng hơn nếu thấy nặng.
Khi thử về nhà
Với món đáng tiền, mua một lượng nhỏ về thử ở chính nơi bạn sẽ dùng là cách tốt nhất — và nhiều tiệm bán lượng nhỏ cho mục đích này.
Lý do: mùi trong tiệm và mùi trong phòng nhà bạn khác nhau thật. Diện tích, độ thông gió, đồ đạc trong phòng đều ảnh hưởng. Một mẫu rất hay ở tiệm có thể quá nồng trong phòng ngủ nhỏ.
Thử ở nhà thì cũng nên thử vào đúng khung giờ bạn hay dùng, và để ý phản ứng của người trong nhà — người không quen mùi sẽ nhận ra rõ hơn bạn nhiều.
Ghi lại để lần sau khỏi mò
Sau vài lần thử, một cuốn sổ nhỏ trở nên rất có ích, vì trí nhớ mùi kém bền hơn ta tưởng.
Với mỗi mẫu, ghi: nơi mua và ngày, tên người bán dùng, giá và đơn vị, mô tả bằng từ của chính bạn, và kết luận thích tới mức nào. Chụp một tấm ảnh kèm theo.
Phần mô tả bằng từ của chính bạn là phần giá trị nhất — đừng chép lại từ ngữ của người bán, vì lần sau đọc lại bạn sẽ không nhớ nó ứng với cảm giác nào. Viết theo cách bạn thật sự thấy, kể cả khi nghe không chuyên nghiệp.
Mô tả mùi bằng chữ gì cho có ích về sau
Người mới hay bí khi phải viết ra mình ngửi thấy gì, rồi đành chép lại chữ của người bán — và thế là ghi chép mất tác dụng.
Cách dễ nhất là mô tả bằng liên tưởng đời thường thay vì bằng thuật ngữ: giống mùi gỗ ướt, giống mùi thuốc bắc, giống mùi vỏ cam khô, ngòn ngọt như mật. Không sang trọng nhưng nó gợi lại được cảm giác thật khi bạn đọc lại sau ba tháng.
Ghi thêm hai thứ nữa mà ai cũng cảm được: mùi mạnh hay nhẹ, và nó lan xa hay chỉ toả gần. Hai thông tin đó quyết định món có hợp phòng của bạn hay không, nhiều hơn là mọi mô tả về sắc mùi.
Đi cùng người khác: chia vai trước
Đi hai người thì thử được kỹ hơn, nhưng phải thống nhất trước, nếu không hai người sẽ dẫn dắt lẫn nhau mà không ai nhận ra.
Cách làm gọn: cả hai cùng ngửi nhưng không nói gì cho tới khi mỗi người đã ghi xong nhận xét của mình. Sau đó mới so. Nếu một người nói trước, người kia gần như chắc chắn sẽ ngửi thấy điều vừa nghe.
Khi so, đừng tìm cách thống nhất thành một ý kiến chung. Chỗ hai người khác nhau mới là thông tin đáng giá — nó cho biết mùi đó gây ấn tượng ổn định hay tuỳ người.
Ba điều gọn lại
Một, mẫu đầu và mẫu cuối không được đánh giá bằng cùng một cái mũi — nên thử ít mẫu và nghỉ giữa các mẫu.
Hai, ngửi trước, nghe mô tả và biết giá sau. Gợi ý trước khi ngửi tác động mạnh hơn người ta tưởng.
Ba, hỏi thẳng mẫu thử có cùng lô với hàng sẽ bán không. Đó là câu bình thường và câu trả lời nói nhiều điều.