Mùi trầm: mô tả bằng chữ gì, và vì sao mỗi người ngửi một khác
Chuyện mùi là chỗ khó nhất khi nói về trầm hương, vì không ai ngửi giống ai và cũng không có thước đo chung. Bài này bàn cách mô tả mùi cho người khác hiểu được, và vì sao cùng một miếng mà hai người tả ra hai kiểu.
Vì sao mỗi người ngửi một khác
Không phải do ai tinh ai kém. Có mấy lý do khá rõ:
Ngưỡng cảm nhận khác nhau theo từng chất. Khứu giác con người nhạy với chất này hơn chất kia, và mức nhạy đó khác nhau giữa người với người. Có người gần như không bắt được một thành phần mà người khác thấy nổi bật.
Khứu giác mệt rất nhanh. Ngửi liên tục vài phút là mũi giảm nhạy hẳn với chính mùi đó — đây là hiện tượng bình thường, không phải mùi bay mất. Vì vậy ngửi món thứ năm trong một buổi thì cảm nhận đã khác hẳn món đầu.
Ký ức quyết định cách gọi tên. Cùng một mùi, người lớn lên ở quê gọi là "mùi bồ kết", người khác gọi là "hơi ngọt như mật". Không ai sai — chỉ là mỗi người có một kho mùi khác nhau để so.
Trạng thái cơ thể. Cảm cúm, nghẹt mũi, dị ứng mùa, hoặc vừa ăn món nặng mùi đều làm đổi cảm nhận. Phụ nữ mang thai cũng thường nhạy hơn hẳn với mùi.
Mùi đổi theo nhiệt độ
Đây là điều quan trọng nhất về mặt kỹ thuật, và nhiều người mua chưa biết.
Các thành phần thơm bay hơi ở nhiệt độ khác nhau. Nên cùng một miếng trầm cho ra mùi khác hẳn ở ba trạng thái:
Để nguội — chỉ nghe được phần bay hơi ở nhiệt độ thường, thường nhẹ và kín.
Làm ấm nhẹ — phần nhiều thành phần mở ra. Đây là lý do cách xông bằng nhiệt gián tiếp được chuộng.
Đốt trực tiếp — nhiệt cao làm mùi mạnh và khác hẳn, kèm mùi cháy của chính vật liệu.
Hệ quả thực tế: người bán cho ngửi ở trạng thái nào thì bạn biết mùi ở trạng thái đó. Ngửi nguội rồi mua về xông có thể ra một cảm nhận khác. Muốn chắc thì xin thử đúng cách bạn sẽ dùng ở nhà.
Với vòng đeo thì trạng thái thật là hơi ấm của da tay, nên xin cầm trong tay một lát rồi mới ngửi, thay vì ngửi lúc còn trong hộp.
Mô tả mùi bằng chữ gì
Không có từ điển chuẩn, nhưng có mấy trục hay dùng và chúng giúp người nghe hình dung được:
Ngọt — kiểu mật, kiểu trái khô.
Gỗ — khô, sạch, kiểu gỗ bào.
Nhựa — đặc, dính, kiểu nhựa cây.
Thảo mộc và thuốc bắc — hơi đắng, hơi hăng.
Đất — ẩm, kiểu rêu, kiểu đất sau mưa.
Mát lạnh — cảm giác se ở mũi, có người gọi là "the".
Ngoài trục mùi còn ba thứ nên nói kèm, vì chúng phân biệt tốt hơn cả tên mùi:
Độ mạnh — nhẹ hay gắt.
Độ bền — tan nhanh hay đọng lâu trong phòng.
Chuyển mùi — lúc đầu một kiểu, một lúc sau một kiểu. Món chuyển mùi rõ thường được đánh giá cao hơn món một mùi từ đầu tới cuối.
Thử mùi thế nào cho đỡ nhầm
Mấy quy tắc gọn, giống cách người trong nghề hương liệu vẫn làm:
Ngửi ngắt quãng, hít ngắn vài lần rồi nghỉ, thay vì hít sâu liên tục.
Đừng thử quá ba món trong một lượt. Từ món thứ tư trở đi cảm nhận không còn đáng tin.
Nghỉ giữa các món, ra chỗ thoáng hít thở một lát.
Thử trong phòng không có mùi mạnh khác — không nước hoa, không nhang đang cháy, không khói bếp.
Ghi lại ngay bằng chữ của bạn. Vài giờ sau là không nhớ chính xác nữa, và đây là lý do người mua nhiều món hay lẫn.
Thử lại vào hôm khác nếu định chi một khoản lớn. Cùng một món, hai hôm khác nhau đôi khi cho hai cảm nhận khác.
Mùi không dùng để kết luận cấp hạng
Đây là chỗ cần nói thẳng. Người bán hay dùng mùi làm bằng chứng cho phân cấp và cho nguồn gốc, nhưng mũi người thường không phân được tới mức đó, và ngay cả người có kinh nghiệm cũng không dám chắc chỉ bằng ngửi.
Thêm nữa, hàng tẩm hương có thể rất thơm — thơm hơn, đều hơn và dễ chịu hơn hàng không tẩm, nhất là với người mới. Nên "thơm quá" không phải bằng chứng tốt; có khi ngược lại.
Vài dấu hiệu đáng để ý với hàng nghi tẩm — nhưng chỉ là dấu hiệu, không phải kết luận: mùi đều tăm tắp ở mọi hạt, mùi gắt ngay từ khi mở hộp, mùi giống hệt một loại nước hoa quen thuộc, hoặc mùi nhạt đi rất nhanh sau vài tuần đeo.
Cách hỏi thẳng vẫn là cách tốt nhất: "Món này có tẩm hương gì không, và có giấy kiểm định của đơn vị nào không?" Cách người ta trả lời, kể cả cách né, đã nói khá nhiều.
Mùi đổi theo thời gian, và đó là chuyện bình thường
Người mua hay lo khi thấy món của mình mùi khác lúc mới mua. Có mấy lý do khác nhau, và không phải lý do nào cũng là hàng dở.
Vài ngày đầu sau khi mở hộp — món nằm kín lâu thì mùi đọng lại đậm; mở ra một thời gian là về mức thật của nó. Cái này không mất đi đâu cả.
Theo mùa và theo độ ẩm — trời nồm ẩm và trời hanh cho hai cảm nhận khác nhau trên cùng một món, vì độ ẩm ảnh hưởng tới cách mùi lan trong không khí lẫn tới chính mũi mình.
Vòng đeo lâu ngày — bề mặt lên bóng do tiếp xúc da tay, và mùi thường nhẹ dần rồi ổn định ở một mức. Đây là diễn biến bình thường.
Mùi mất rất nhanh, trong vài tuần, tới mức gần như không còn — cái này thì khác, và là một dấu hiệu đáng hỏi lại người bán.
Cách giữ thì đơn giản và ai cũng làm được: cất kín, khô, mát, tránh nắng, và tránh để chung với thứ nặng mùi khác — trầm hút mùi xung quanh khá nhanh, nên để cạnh long não hay xà phòng thơm là hỏng.
Nói chuyện với người bán về mùi
Mấy câu hỏi ngắn giúp buổi xem hàng gọn hơn nhiều, và đều là câu về món hàng chứ không về bạn:
"Cho em thử đúng cách em sẽ dùng ở nhà được không?" — xông thì xin xông, đeo thì xin cầm ấm tay rồi ngửi.
"Món này có tẩm hương gì không?" — hỏi thẳng, và nghe cả cách trả lời.
"Có giấy kiểm định của đơn vị nào không, và giấy ứng với đúng món này chứ?" — điều cần biết là ai cấp, chứ không phải có giấy hay không.
"Nếu về nhà ngửi thấy khác thì đổi trả thế nào, trong bao lâu?" — hỏi trước khi trả tiền, vì mùi là thứ rất dễ cảm nhận khác giữa cửa hàng và nhà mình.
Ngược lại, mấy kiểu nói nên làm bạn chậm lại: hối thúc "còn đúng miếng này", khẳng định cấp hạng và vùng nguồn chỉ bằng ngửi, hoặc nói về tai hoạ rồi mới nói tới món hàng. Cái cuối là bán bằng nỗi sợ.
Một lưu ý về sức khoẻ
Mùi mạnh làm một số người nhức đầu, buồn nôn, hoặc khó thở — nhất là người hen suyễn, người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Đốt hương thì luôn mở thoáng, và không đốt trong phòng kín có người ngủ.
Và nếu ai trong nhà thấy khó chịu thì ngừng, đừng cố. Không có mùi nào đáng đổi bằng chuyện đó.
Tóm lại
Mỗi người ngửi một khác vì ngưỡng cảm nhận khác nhau, vì khứu giác mệt rất nhanh, và vì mỗi người có một kho ký ức mùi riêng để gọi tên.
Cùng một miếng cho mùi khác hẳn khi để nguội, làm ấm nhẹ và đốt trực tiếp — nên xin thử đúng cách bạn sẽ dùng ở nhà. Thử thì ngắt quãng, không quá ba món một lượt, ghi lại ngay. Và đừng lấy mùi làm bằng chứng cho cấp hạng: hàng tẩm hương có thể thơm hơn hàng không tẩm.