Trầm hương ở các vùng văn hoá: mỗi nơi dùng một kiểu, và vì sao điều đó đổi cách mua

Trầm hương là một trong số ít nguyên liệu được coi trọng ở nhiều vùng văn hoá rất khác nhau — Đông Á, Trung Đông, Nam Á — và mỗi nơi dùng nó theo một cách riêng.

Biết mấy cách dùng ấy có ích thật cho người mua: nó giải thích vì sao cùng một chữ "trầm" mà người bán mô tả hàng theo những bộ tiêu chí khác hẳn nhau, và vì sao có loại hàng làm ra không phải để đốt.

Phần dưới nói theo nét lớn. Chi tiết về nghi lễ và tập tục thì mỗi nơi mỗi thời một khác — chỗ nào cần chắc thì tìm nguồn của chính vùng đó, đừng lấy mô tả chung làm chuẩn.

Đông Á: thưởng hương như một sinh hoạt

Ở Nhật có một truyền thống thưởng hương lâu đời, thường được gọi là kōdō — "hương đạo", đặt cạnh trà đạo và hoa đạo.

Điểm đặc biệt: hương được "nghe" chứ không phải "ngửi" — cách nói trong truyền thống ấy. Người ta nung nhẹ một mẩu gỗ trên nền tro nóng chứ không đốt cho cháy, để mùi toả ra chậm và đổi theo thời gian.

Kéo theo cách chuộng hàng khác: ưa mẩu nhỏ, chất tinh, mùi tinh tế và biến chuyển — không ưa mùi gắt và nồng.

Ở Trung Hoa và Việt Nam thì trầm gắn nhiều với thờ cúng và với đồ mỹ nghệ, nên hình dáng khối và thớ gỗ được coi trọng bên cạnh mùi.

Hệ quả cho người mua: một khối đẹp mắt và một mẩu thơm tinh là hai thứ hàng khác nhau, và giá của chúng không so trực tiếp được.

Trung Đông: đốt để xông nhà và để đón khách

Đây là thị trường tiêu thụ lớn và có lối dùng rất khác.

Trầm hay được đốt trong lư để xông phòng và xông quần áo, như một phần của việc tiếp khách.

Tinh dầu trầm — thường gọi là oud — được dùng như nước hoa, thoa trực tiếp hoặc pha chế. Đây là một nhánh riêng, và nó kéo cả một ngành nước hoa quốc tế đi theo.

Gu mùi ở đây thường đậm và bền hơn so với gu thưởng hương kiểu Nhật.

Hệ quả cho người mua: khi thấy một món trầm được mô tả bằng ngôn ngữ nước hoa — đầu hương, hậu vị, độ lưu — thì nó đang nói theo nhánh này. Không sai, nhưng đó là bộ tiêu chí khác với bộ tiêu chí của người chọn gỗ để nung.

Nam Á và Đông Nam Á: nhang, chuỗi hạt và đời sống hằng ngày

Nhánh gần với chúng ta nhất.

Nhang là dạng phổ biến nhất, và phần lớn nhang trên thị trường là hỗn hợp nhiều nguyên liệu chứ không phải trầm nguyên chất — chuyện này loạt bài đã nói ở mục đọc lời rao.

Chuỗi hạt đeo tay và đeo cổ gắn với đời sống tôn giáo lẫn đời sống thường ngày.

Và trầm cũng là một mặt hàng xuất khẩu ở vùng này, nghĩa là phần lớn hàng đẹp nhất thường không nằm lại thị trường nội địa.

Hệ quả cho người mua: giá trong nước không phải lúc nào cũng rẻ hơn, vì hàng tốt bị hút về nơi trả cao hơn.

Vì sao không có một bảng phân cấp chung

Đây là chỗ mấy khác biệt trên gặp nhau.

Mỗi lối dùng coi trọng một thứ khác nhau: người nung gỗ nhìn vào mùi khi nung nhẹ; người làm tinh dầu nhìn vào lượng dầu chiết được; người mua đồ mỹ nghệ nhìn vào hình khối và thớ; người mua chuỗi nhìn vào vân hạt và độ đều.

Nên "hạng cao" ở nhánh này chưa chắc là hạng cao ở nhánh kia.

Và tên gọi thì đi vòng qua nhiều thứ tiếng, mỗi lần dịch lại lệch một chút — loạt bài đã có mục riêng về chuyện tên gọi và phân loại không có chuẩn chung.

Điều thực tế rút ra: khi hỏi giá, hãy hỏi luôn "hạng này tính theo tiêu chí gì". Câu đó tách được người nắm hàng với người chỉ đọc lại lời rao.

Dùng thông tin này thế nào khi đi mua

Gói lại cho gọn.

Xác định mình mua để làm gì trước. Để xông, để đeo, để trưng, hay để thắp hằng ngày — bốn mục đích ấy dẫn tới bốn loại hàng khác nhau.

Nghe người bán mô tả bằng bộ chữ nào, rồi đối chiếu với mục đích của bạn. Người bán nói ngôn ngữ nước hoa cho một người muốn mua khối trưng là đang lệch nhau.

Đừng để một lối dùng của nơi khác thành tiêu chuẩn cho mình. Mùi đậm không hơn mùi tinh; nó khác.

Và nhớ phần quy định: trầm hương thuộc nhóm có quản lý về khai thác và mang qua biên giới, nên nếu định mang đi hoặc mang về thì hỏi cơ quan hải quan và cơ quan kiểm lâm trước, đừng dựa vào lời người bán.

Đọc một món hàng nhập theo gốc của nó

Phần thực dụng khi gặp hàng mô tả bằng chữ nước ngoài.

Tên vùng trong lời rao là thông tin, không phải bảo chứng. Nó cho biết người bán đang xếp món hàng vào nhánh nào — còn nguồn gốc thật thì vẫn phải hỏi và vẫn khó xác minh.

Đơn vị bán theo gốc từng nhánh: nhánh mỹ nghệ bán theo khối và theo món, nhánh nguyên liệu bán theo cân, nhánh tinh dầu bán theo dung tích. Đọc nhầm đơn vị là so giá sai hẳn một bậc.

Ảnh chụp cũng theo gu từng nhánh: ảnh nền tối chụp thớ gỗ là ngôn ngữ của người bán khối; ảnh chai lọ và giọt dầu là ngôn ngữ nước hoa.

Hàng làm cho thị trường khác chưa chắc hợp với bạn. Một loại nhang làm cho gu chuộng mùi đậm có thể quá nồng trong phòng nhỏ kín ở nhà mình.

Và mua thử lượng nhỏ trước khi đụng vào một nhánh mình chưa quen — đây là chỗ mà một lần thử rẻ tiền tiết kiệm được rất nhiều.

Ba điều gọn lại

Một, mỗi vùng dùng trầm một kiểu: Đông Á nung nhẹ để thưởng mùi, Trung Đông đốt xông và chiết tinh dầu, Nam Á và Đông Nam Á thiên về nhang và chuỗi hạt.

Hai, vì mỗi lối dùng coi trọng một thứ khác nhau nên không có bảng phân cấp chung — hạng cao ở nhánh này chưa chắc là hạng cao ở nhánh kia.

Ba, đi mua thì xác định mục đích trước, rồi nghe người bán mô tả bằng bộ chữ nào; và hỏi thẳng "hạng này tính theo tiêu chí gì".