Trầm cảnh và đồ mỹ nghệ: chọn và giữ thế nào
Ngoài vòng đeo tay và nhang, trầm còn được làm thành một nhóm hàng khác: trầm cảnh và đồ mỹ nghệ — khối trầm để bàn, tượng khắc, lư đốt, hộp đựng, tranh gỗ trầm. Đây là nhóm giá trải rộng nhất và cũng là nhóm người mua ít thông tin nhất.
Bài này nói về cách nhìn một khối trầm cảnh, phân biệt với hàng mỹ nghệ gỗ thường, và cách giữ cho nó bền.
Trầm cảnh là gì
Trầm cảnh thường là khối gỗ dó bầu có tích nhựa, được để nguyên dáng tự nhiên hoặc gọt tỉa nhẹ để làm vật trưng bày. Giá trị nằm ở ba thứ: hàm lượng nhựa, dáng khối, và kích thước.
Khác với vòng hạt — nơi trầm bị cắt nhỏ và mài tròn — trầm cảnh giữ nguyên hình dạng nên nhìn được vân nhựa chạy tự nhiên trong thớ gỗ. Đây vừa là cái đẹp của nó, vừa là chỗ để đánh giá.
Cần phân biệt với đồ mỹ nghệ khắc từ gỗ dó bầu ít nhựa hoặc từ gỗ khác rồi tẩm hương. Cả hai loại đều có mặt trên thị trường và cả hai đều có chỗ đứng hợp lý của mình — vấn đề chỉ là gọi đúng tên và tính đúng giá.
Nhìn một khối trầm cảnh
Vân nhựa. Trên khối trầm tự nhiên, phần nhựa sẫm màu chạy không đều, len theo thớ gỗ, chỗ dày chỗ mỏng. Vân quá đều, quá đối xứng, hoặc màu sẫm phủ mặt ngoài mà bên trong nhạt — đều là dấu đáng ngờ.
Mặt cắt. Nếu khối có mặt cắt hoặc chỗ gãy tự nhiên, nhìn vào đó cho biết nhiều hơn nhìn mặt ngoài. Nhựa trong trầm thật thấm vào thớ chứ không chỉ nằm ở bề mặt.
Cân tay. Gỗ ngậm nhiều nhựa thì nặng hơn rõ so với gỗ cùng kích thước. Đây là phép so tương đối — cầm hai khối cùng lúc mới thấy.
Mùi khi ủ ấm. Áp tay lên khối vài phút rồi ngửi. Trầm thật lên hương rõ hơn khi ấm, mùi dịu và nhiều tầng. Hàng tẩm thường thơm nồng ngay từ đầu, một chiều, và đôi khi có mùi hắc của dung môi.
Dáng. Phần này thuần thẩm mỹ và cũng ảnh hưởng nhiều tới giá. Khối có dáng tự nhiên đẹp, cân đối, không gãy vụn thì được chuộng hơn. Đây là chỗ mà ý thích cá nhân quyết định — và cũng là chỗ nên tin mắt mình hơn lời người bán.
Đế và cách trưng bày
Đế gỗ là cách phổ biến nhất, thường làm riêng theo từng khối. Đế tốt thì ôm khít đáy khối và giữ khối đứng vững ở góc nhìn đẹp nhất.
Ba điều thực tế:
Trọng tâm phải thấp và ổn định. Khối cao mà đế nhỏ là món sẽ đổ, nhất là nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi. Thử đẩy nhẹ vào phần trên xem nó có lắc không.
Không đặt mép bàn hoặc mép kệ. Nghe hiển nhiên nhưng đây là nguyên nhân số một của đồ trưng bày bị vỡ.
Tủ kính là lựa chọn tốt nếu có — vừa tránh bụi, vừa tránh va chạm, vừa giữ mùi lâu hơn.
Bảo quản: năm điều
Tránh nắng trực tiếp. Nhiệt làm nhựa bay hơi, và khối trầm phơi nắng lâu thì nhạt mùi và dễ nứt. Đây là lý do không nên đặt cạnh cửa sổ hướng nắng.
Tránh nơi quá khô hoặc quá ẩm. Phòng bật điều hoà liên tục làm gỗ khô và nứt; nơi ẩm thì mốc. Khoảng độ ẩm dễ chịu cho người cũng là khoảng dễ chịu cho gỗ.
Không lau nước, không đánh xi. Khăn khô mềm là đủ. Dầu và xi bóng làm bít bề mặt, đổi màu, và không đảo ngược được.
Tránh để chung với đồ nặng mùi. Gỗ hút mùi, và khối trầm để cạnh long não hoặc nước hoa sẽ lẫn mùi.
Cất lâu thì bọc vải mềm hoặc để hộp kín, nơi thoáng mát. Bọc nilon kín hoàn toàn thì dễ hấp hơi và mốc.
Giá và chỗ dễ bị nói quá
Nhóm hàng này có biên độ giá rất rộng, và đây là ba chỗ người mua hay bị dắt:
Gọi tên vống lên. Chữ "kỳ nam" bị dùng bừa nhiều nhất, vì đó là cấp hiếm và đắt nhất theo cách phân loại trong nghề. Nghe tới chữ này thì nên hỏi rất kỹ và đòi kiểm định.
Câu chuyện thay cho bằng chứng. Chuyện về nguồn gốc, về người tìm được, về tuổi khối gỗ — những thứ này không kiểm chứng được và chúng thường được dùng để đỡ cho một mức giá không giải thích nổi bằng chất lượng.
Hứa về công dụng. Không có cơ sở nào cho việc một khối gỗ trưng bày mang lại tài lộc hay sức khoẻ. Ai bán bằng lời hứa đó thì đang bán một kỳ vọng.
Với món giá trị lớn, cách duy nhất chắc chắn là giấy kiểm định của đơn vị độc lập — có mô tả mẫu vật khớp với món thật, và có ghi rõ tình trạng xử lý. Kèm chính sách đổi trả bằng văn bản.
Mua làm quà
Trầm cảnh hay được chọn làm quà biếu vì trông trang trọng. Vài lưu ý:
Kích thước phải hợp chỗ người nhận có. Một khối lớn đẹp nhưng nhà người ta không còn chỗ bày thì thành gánh nặng.
Mùi mạnh không hợp mọi người. Có người nhạy cảm với mùi, và có người dị ứng. Nếu không chắc thì chọn khối mùi nhẹ.
Giá vừa mức. Với quà công việc thì món quá đắt đặt người nhận vào thế khó xử, và nhiều công ty có quy định về giá trị quà tặng được nhận.
Đưa kèm thông tin bảo quản — người nhận biết tránh nắng và không lau nước thì món quà giữ được lâu hơn nhiều.
Lư đốt, hộp đựng và đồ dùng từ trầm
Ngoài khối trưng bày, nhóm mỹ nghệ còn có lư đốt trầm, hộp đựng, khay, và các món nhỏ như móc khoá hay lược. Mấy điều riêng của nhóm này:
Lư đốt thì phần tiếp xúc với nhiệt phải là vật liệu chịu nhiệt — gốm, kim loại, đá. Lư gỗ thì phần lòng phải có lớp lót chịu nhiệt, và không bao giờ đặt than trực tiếp lên gỗ. Đây là chuyện an toàn cháy chứ không phải chuyện thẩm mỹ.
Hộp đựng bằng gỗ trầm là món hợp lý vì gỗ giữ mùi và mùi lại ám sang thứ để bên trong. Nhưng đừng để đồ ẩm trong đó — gỗ hút ẩm và mốc từ bên trong ra.
Món nhỏ mang theo người — móc khoá, vòng chìa khoá — thì chịu mồ hôi, nắng và va đập nhiều hơn hẳn đồ trưng bày. Chúng sẽ lên nước bóng theo thời gian, và đó là điều nhiều người chơi thích, nhưng cũng nhạt mùi nhanh hơn.
Khi nào nên và không nên mua
Nhóm hàng này hợp với người thật sự thích ngắm và thích mùi gỗ — vì đó là giá trị chắc chắn duy nhất bạn nhận được. Một khối trầm đẹp đặt ở chỗ mình hay ngồi, mỗi ngày nhìn thấy và thỉnh thoảng ủ tay ngửi, là món đáng tiền với người như vậy.
Ngược lại, không nên mua nếu lý do chính là kỳ vọng về công dụng, hoặc là để chứng tỏ điều gì đó với người khác. Ở cả hai trường hợp, món hàng thường bị đánh giá bằng giá tiền chứ không bằng chính nó — và đó là lúc người mua dễ bị dắt nhất.
Tóm lại
Giá trị của trầm cảnh nằm ở hàm lượng nhựa, dáng khối và kích thước. Nhìn vân nhựa có chạy tự nhiên không, ủ ấm rồi ngửi, cân thử tay. Đế phải vững và không đặt mép bàn. Bảo quản thì tránh nắng, tránh khô quá và ẩm quá, chỉ lau khăn khô. Cảnh giác với chữ "kỳ nam" dùng bừa và với câu chuyện thay cho bằng chứng — món lớn thì đòi kiểm định độc lập.